Անտարբերությունը միշտ եղել է իմ նեմեսիսը։ Երևանի Բաղրամյան 6 հասցեում գտնվող իմ հիմնադրամներից մեկի գրասենյակում, որտեղ մենք կազմակերպում էինք բազմաթիվ հանդիպումներ, կոնֆերանսների սենյակներից մեկի պատին գրված է Էլի Վիզելի հետևյալ մեջբերումը, ով եղել է «Ավրորա» մրցանակի Ընտրող հանձնաժողովի անդամ․ «Սիրո հակառակը ատելությունը չէ, այլ՝ անտարբերությունը։ Գեղեցկության հակառակը տգեղությունը չէ, այլ՝ անտարբերությունը։ Հավատի հակառակը հերետիկոսությունը չէ՝ այլ անտարբերությունը։ Եվ կյանքի հակառակը մահը չէ, այլ՝ անտարբերությունը»։

Այսօր, հայ ժողովրդի ամենաաններելի ամոթներից է այն փաստը, որ մենք պարզապես ընդունելի ենք համարում հայ քաղբանտարկյալների ներկայությունը Բաքվի զնդաններում։ Իմ հոգին սարսափում է, երբ պատկերացնում եմ, թե ինչպես Ռուբեն Տեր-Արքսյանը կհամակերպվեր այսօրվա Հայաստանի իրավիճակի և ամբողջ հայ ազգի շրջանում տիրող համատարած բարոյալքման և անտարբերության հետ։ Եթե նա ազատության մեջ լիներ, Ռուբենը երբեք չէր լռի նրանց ճակատագրի մասին, անկախ այն փաստից՝ թե արդյոք հավանում էր նրանց, համաձայն էր նրանց հետ, թե հարգում էր նրանց որպես անհատների։ Նա հրաժարվեց լքել Արցախը, երբ դրա հնարավորությունն ուներ, որովհետև չէր ուզում լքել մյուսներին։ Ես անձամբ կարող եմ վկայել սրա մասին՝ հիմնվելով վերջին օրերին նրա հետ ունեցած իմ խոսակցությունների վրա, մինչև իր ձերբակալությունը։ Եթե նա ազատության մեջ լիներ, նա կօգտագործեր իր բոլոր միջոցները՝ թե՛ նյութական, թե՛ իր միջազգային կապերի ազդեցությունը, նրանց ազատությունն ապահովելու համար։ Եվ իր հայրենակիցներին ազատ արձակելու նրա մղումը չի սահմանափակվում ներգրավված մի քանի անհատներով։ Նա խորապես համոզված է, ինչպես որ ես եմ համոզված, որ Բաքվում դատվում են ոչ միայն տասնհինգ անհատները, այլ՝ ողջ հայ ազգը։ Դա կլիներ նրա գործելու հետևում թաքնված շարժառիթը։

Այսօրվա Հայաստանում տիրող համատարած անտարբերությունն ինձ հիշեցնում է «խաշվող գորտի» առակը, որն այն մասին է, թե ինչպես եռացող ջրի մեջ նետված գորտը դուրս կցատկի, բայց դանդաղ տաքացվող սառը ջրի մեջ նետված գորտը կմնա մինչև եռալը՝ մինչև մահ, ինչը ցույց է տալիս, թե ինչպես են մարդիկ աստիճանաբար հարմարվում զարգացող վտանգավոր իրավիճակներին, մինչև շատ ուշ լինի։ Իրականում, կենդանի փորձերի ժամանակ նույնիսկ սառը ջրում գտնվող գորտերը, երբ աստիճանաբար տաքանում էին, դուրս էին ցատկում։ Սակայն, կարծես, մեր ազգը հարմարվել է այն ջրի ջերմաստիճանի բարձրացմանը, որի մեջ գտնվում ենք։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի կորուստները պետք է լինեին ասացվածքային ջրի ջերմաստիճանի ամենանշանակալի բարձրացումը և հանդես գային որպես սթափվելու և զգաստանալու կոչ։ Սակայն, դրանք ինչ-որ կերպ ընդունվեցին որպես անխուսափելի արդյունք, իսկ ավելի ուշ՝ պաշտոնական հռետորաբանության միջոցով աստիճանաբար նվազեցվեցին դրանց նշանակությունը։ Ի վերջո, մեր կորուստները արդարացվեցին այն փաստարկով, որ մենք ի սկզբանե սխալ կռվի մեջ էինք, և որ Արցախի պաշտպանությունը խոչընդոտ էր հանդիսացել հայկական պետականության համար։

Այս մոտեցումը օգտագործվեց հանրությանը նոր պատերազմներով վախեցնելու նպատակով։ Մինչև գլխավոր ցնցումը՝ 2023 թվականին, Արցախի իրական կորուստը, հանրությունն արդեն անզգայացած էր և հուսալքված, կորցրել էր հետաքրքրությունը Արցախի նկատմամբ, այդ թվում՝ հանրային հռետորաբանության միջոցով։ Հայաստանի գրավված ռազմավարական տարածքները, որոնք ցանկացած նորմալ երկրում կլինեին հանրային քննարկման հիմնական և մշտական խնդիր, կորցրեցին իրենց նշանակությունը։

Այս ընթացքում տեղի ունեցավ նաև մեր հիմնական ազգային խորհրդանիշների վերացումը, ցեղասպանության մարգինալացումը, պատմության և դրա դասերի անտեսումը, ազգային ինքնության, արժեքների և արժանապատվության նվաստացումը և ավելի վերջերս, կառավարության և եկեղեցու միջև կործանարար և ամոթալի հակամարտությունը և Հայաստանում ներքին քաղաքական բանտարկյալների թվի աճը, որը շարունակում էր բարձրացնել ջրի ջերմաստիճանը, մինչդեռ մեր ազգը ներքաշվում էր թշնամիների հետ խաղաղության և շարունակական տնտեսական բարգավաճման խոստման անմիտ պատրանքի մեջ։

Մենք հիմա հասել ենք այն կետին, որ գուցե նույնիսկ ուժ չունենք եռացող ջրից դուրս ցատկելու։ Երևան այցելող շատ մարդկանց համար հնարավոր է դժվար կլինի հավատալ, բայց հիմա մենք գտնվում ենք այդ գոյաբանական խաչմերուկում՝ որպես ազգ և որպես ինքնիշխան պ