Հայաստանի գիտնականների խումբը, համագործակցելով ավստրիացի հայագետի հետ, իրականացնում է բազմամյա, միջգիտակարգային հետազոտություն՝ նվիրված Հայաստանի սահմանային բնակավայրերի մշակութային ժառանգությանը։ Այս նախաձեռնությունը, որը սկսվել է 2023 թվականին, նպատակ ունի ուսումնասիրել պատերազմի եւ սահմանային իրավիճակի փոփոխությունների ազդեցությունը մարդկանց կյանքի եւ մշակութային ժառանգության վրա։

Հետազոտությունը սկսվել է 2023 թվականի սեպտեմբերին եւ կշարունակվի մինչեւ 2028 թվականը։ Այն իրականացվում է Բարձրագույն կրթության եւ գիտության կոմիտեի հեռավար լաբորատորիաների ծրագրի շրջանակում։ Ծրագրի արտաքին ղեկավարն է Զալցբուրգի համալսարանի հայագետ Յասմին Դում-Թրագուտը, իսկ ներքին ղեկավարը՝ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի (ՀԱԻ) գիտաշխատող, ԵՊՀ դասախոս Հայկուհի Մուրադյանը։

Հետազոտության շրջանակում ընտրվել են պետական սահման ունեցող Տավուշի, Գեղարքունիքի եւ Սյունիքի մարզերը։ 2025 թվականին ծրագրում ընդգրկվել են նաեւ Վայոց Ձորի մարզի Մարտիրոսն ու Գնիշիկ գյուղերը։ Այս տարի խումբը կայցելեն Սյունիք, իսկ հաջորդ տարի՝ Գեղարքունիք։

Հետազոտության թիմը կազմված է մշակութաբաններից, հնագետներից, ճարտարապետներից եւ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի (GIS) մասնագետներից։ Նրանք աշխատում են ոչ սովորական ձեւաչափով՝ չօգտագործելով հեռադիտակներ կամ պաշտոնական արձանագրություններ։ Նրանք սկզբում ուսումնասիրում են սահմանային բնակավայրի քարտեզը, ընտրում գյուղ եւ այցելում այնտեղ՝ ուսումնասիրելու մշակութային ժառանգությունը։

Խմբի նպատակն է ոչ միայն փաստագրել հուշարձանները, այլեւ հասկանալ, թե ինչպես է սահմանային իրավիճակը փոխել մարդկանց կյանքը։ Օրինակ, խմբի անդամներն ուսումնասիրել են Տավուշի մարզի Բերդ համայնքի Չինարի գյուղի բնակիչների պատմությունները, որոնք պատմում են, թե ինչպես են իրենց կյանքը փոխվել 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ սահմանը երկարել է եւ իրենց գյուղը դարձել է սահմանային գոտի։

Հետազոտության ընթացքում խումբը հավաքում է տվյալներ, որոնք կամփոփվեն եւ ներկայացվեն բաց հասանելիության ունեցող հարթակում։ Տվյալները ենթարկվում են թվային մշակման, այդ թվում՝ GIS քարտեզագրման եւ 3D մոդելավորման։

Հետազոտության արդյունքները կօգնեն պետական կառույցներին թարմացնել հուշարձանների մասին տեղեկատվությունը եւ կօգնեն գիտական հանրույթին հանրայնացնել սահմանային բնակավայրերի մշակութային ժառանգությունը։ Առաջին արդյունքներից մեկը դարձավ Կիրանցի Առաքելոց վանական համալիրի հայտնվելը «Եվրոպա Նոստրա»-ի կողմից հռչակված 7 վտանգված հուշարձանների ցանկում։