Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում Հայաստանում հացադուլը դարձել է քաղաքական համակարգի ձախողման ամենակարճ եւ ամենաձայնալսելի լակմուսի թեստը։ Երբ դատական համակարգը լռում է, հանրային բողոքը մարում է, իսկ իշխանությունը փակ է լսելու համար, քաղաքական պայքարը, անցնելով անձնական սահմանները, հաճախ վերածվում է վերջին միջոցի՝ մարդու կյանքը դարձնելով պետության անգործության դեմ ուղերձ։

Այս ծայրահեղ քայլին դիմելը ոչ միայն անհատական բողոքի արտահայտություն է, այլեւ ամբողջ քաղաքական մշակույթի խորը ճգնաժամի ցայտուն վկայություն։ Հայաստանում քաղաքական լսելիությունը հաճախ ձեռք է բերվում ոչ թե իրավունքի եւ օրինականության միջոցով, այլ ինքնազոհաբերության եւ անձնական զոհաբերության ճանապարհով։

Չնայած այն հանգամանքին, որ կանխատեսելիորեն հստակ տվյալներ չկան այն մասին, թե վերջին 30 տարիներին քանի՞ քաղաքական բանտարկյալ է հայտարարել հացադուլ, տարբեր դեպքեր գրանցվել են տարբեր տարիներին՝ տարբեր բողոքի ակցիաների կամ բանտային պայմանների պատճառով։ Քանի որ մարդիկ հիմնականում ոչ պաշտոնապես են դասակարգվում որպես «քաղաքական բանտարկյալ», այդ թիվը հաշվելը բարդ է։

Հացադուլը Մոսկվայում՝ 1990 թվականի ապրիլի հացադուլը

Այս ծայրահեղ միջոցի ամենանշանավոր օրինակներից մեկը 1990 թվականի սեպտեմբերն է, երբ հայ մտավորականները եւ քաղաքական գործիչները 21 օր շարունակ նստացույց եւ հացադուլ իրականացրին Մոսկվայում՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Իրավասությունների Խորհրդի օրինական իշխանությունների լիազորությունների վերականգնման պահանջով։ Այս ակցիան կատարվեց այն պահին, երբ իրավական եւ քաղաքական այլընտրանքները սպառվել էին։

Այդ հացադուլին մասնակցեցին հայ մտավորականության եւ քաղաքականության ճանաչված գործիչներ՝ Զորի Բալայանը, Վիկտոր Համբարձումյանը, Սոս Սարգսյանը եւ Վաչագան Գրիգորյանը։ Նրանց միացան նաեւ Սիլվա Կապուտիկյանը եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինը։ Այս հացադուլը դարձավ Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիական եւ քաղաքական պայքարի խորհրդանշանը՝ ցույց տալով, որ երբ պետությունը լռում է, մարդը ստիպված է իր մարմինը դարձնել քաղաքական ուղերձ։

Հացադուլի հիմնական պահանջը պարզ էր՝ վերականգնել ԼՂԻՄ-ի օրինական իշխանությունների լիազորությունները, որոնց վրա կենտրոնական իշխանությունները տարիների ընթացքում ազդել էին կամ խախտել։ Ակցիան կատարվեց հենց Մոսկվայում՝ ոչ միայն ԽՍՀՄ ղեկավարության, այլեւ միջազգային հանրության ուշադրությունը գրավելու համար։ Չնայած այս ծայրահեղ միջոցին՝ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը չփոխվեց։

Հացադուլը ժամանակակից Հայաստանում

2000-ականներից հետո հացադուլի ծայրահեղ միջոցը հայտարարվել է քաղաքական տարբեր պահանջներով։ Դրանցից են Հանրապետություն կուսակցության քաղխորհրդի անդամ Սուրեն Սուրենյանցի բանտային հացադուլերը, սպորտսմեն Իսրայել Հակոբկոխյանի ակցիան Ազատության հրապարակում, Շանթ Հարությունյանի եւ Գեւորգ Սաֆարյանի հացադուլերը։ Ներկայումս պայքարի այս ծայրահեղ միջոցն է ընտրել նաեւ «Իմնեմնիմի» փոդքաստի վարող Նարեկ Սամսոնյանը։

Նարեկ Սամսոնյանի կնոջ՝ Լուսինե Առաքելյանի խոսքով՝ նրանք պատրաստ են եղել այսպիսի ռեպրեսիվ քայլերի եւ հանուն հայրենիքի պահպանման պայքարից հետ կանգնելու համար։ Նա նշում է, որ նման զոհաբերությունը ավելի արժեքավոր է, քան «հանգիստ» կյանքը, որը կառուցված է անարդարության եւ դավաճանության հիմքերի վրա։

Այսպիսով, հացադուլը շարունակում է մնալ Հայաստանի քաղաքական լանդշաֆտի կարճատես եւ ցայտուն արտահայտությունը՝ ցույց տալով, որ երբ ավանդական քաղաքական եւ իրավական մեխանիզմները ձախողվում են, մարդը, անձը, իր մարմինը դարձնում է վերջին եւ ամենաձայնալսելի քաղաքական հայտարարության միջոցը։